Watergraafsmeer



Op 30 december 2025 zijn fraaie tekeningen van de meerrijige stelknoptoestellen in de posten T, I, IV en V toegevoegd; deze tekeningen zijn gemaakt door Theo Bovens.

Bovendien is bekend geworden dat het laatst overgebleven oude seinhuis thans is gesloopt; aan het einde van deze beschrijving wordt hierop teruggekomen.

De Watergraafsmeer is een rangeerstation gelegen aan de spoorlijn Amsterdam CS - Amersfoort tussen de stations Amsterdam Muiderpoort en Diemen.
Het terrein is in de huidige vorm gekomen na een uitbreiding in de jaren dertig van het oude station dat is aangelegd tussen 1910 en 1920.
De aanleg en de latere uitbreiding waren nodig vanwege de uitbreiding van het goederenvervoer waardoor de bestaande rangeerterreinen ( Oostenburgergracht en Rietlanden ) te klein werden.
Het station is via een aparte dubbelsporige spoorlijn verbonden met de Rietlanden en Amsterdam CS en via de ringspoorbaan met de spoorlijn Amsterdam CS - Utrecht.
Het rangeerwerk wordt voornamelijk gedaan vanaf ongeveer 4 uur 's middags tot ongeveer 6 uur 's nachts.
Het emplacement is uitgerust met een rangeerheuvel met twee sporen; er wordt geheuveld in de richting oost - west.

     

De westzijde van het emplacement d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De westzijde van het emplacement gezien vanuit post I d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)


     

De westzijde van het emplacement d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De verdeelsporen in oostelijke richting d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De verdeelsporen in oostelijke richting (links) en in westelijke richting (rechts) d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De sporen ter hoogte van post T d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De sporen ter hoogte van post T (links) en de verdeelsporen in westelijke richting (rechts) d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)
Op de linker foto zijn de vertrekseinlichten zichtbaar.


     

De rangeerheuvel d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De heuvelsporen in oostelijke richting (links) en het emplacement in westelijke richting met links de dieselloods (rechts) d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)


     

De sporen 23 t/m 34 in oostelijke richting (links) en de seinen K 39 1 en PP 1 (rechts)d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos).


     

Het vertrek van een trein over spoor 23 oa (links) en spoor 23 oc (rechts) d.d. 14 mei 1974.
(Foto's: Wim Vos)


     

De aankomst van een speciale trein gezien vanuit post IV d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)


     

Het emplacement in westelijke richting ter hoogte van post V d.d. 14 mei 1974 (links) en de aankomst van een proefrit met een E loc serie 1600 gezien vanuit post V (rechts) d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)


     

De inrijseinen zijde Weesp (rechts) en Duivendrecht Aansluiting (links) d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)



De sporen richting Weesp gezien vanaf het viaduct in de ringspoorbaan d.d. 14 mei 1974.
(Foto: Wim Vos)


     

Een speciale wisselsteller voor de snel omlopende wissels bij de heuvel (links) en de kast met de seinsteller, kontacten en koppelmagneet (rechts) d.d. 17 november 1976.
(Foto's: Wim Vos)

Gebruikte afkortingen: Blokstelsels: De beveiliging van het station Watergraafsmeer bestond uit de posten T, I, II, III, IV en V.
In de posten T, I, IV en V waren meerrijige stelknoptoestellen ( Bouman toestellen ) geplaatst; in post IV was bovendien een AR - toestel geplaatst.
In de posten II en III waren heuveltoestellen geplaatst.

Voor een uitleg over de meerrijige stelknoptoestellen klik hier; voor een uitleg over het AR - toestel hier en voor een uitleg over de werking en bediening van de heuveltoestellen klik hier.

Er is gekozen van een electrische bediening van de wissels en seinen vanwege het grote aantal wissels en seinen en het aantal trein- en rangeerbewegingen.
De toestellen zijn zodanig in de posten opgesteld dat de wachter tijdens de bediening over het toestel heen de sporen kan zien.


Klik hier om de emplacementstekening van Watergraafsmeer te openen.

Klik hier om de emplacementstekening van Watergraafsmeer Aansluiting Gasfabriek te openen.

Post T

Post T stond midden op het emplacement bij km. 5.230.

     

Post T gezien vanaf de rangeerheuvel d.d. 28 september 1981.    (Foto: Wim Vos) (links)
en post T d.d. 12 oktober 1980.    (Foto: J.G.C. van de Meene) (rechts).


     

Het meerrijige stelknoptoestel in post T d.d. 17 november 1976.
(Foto's: Wim Vos)


     

Het meerrijige stelknoptoestel in post T d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)


     

Details van het meerrijige stelknoptoestel in post T d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)


     

Het meerrijige stelknoptoestel in post T en details van het meerrijige stelknoptoestel in post T d.d. 12 oktober 1980.
(Foto's: J.G.C. van de Meene)



Een detail van de binnenkant van het toestel in post T d.d. 28 september 1981.
(Foto: Wim Vos)

Klik hier om de tekening van het toestelaanzicht in post T afkomstig uit het BVS te openen.


Een tekening van het bedieningstoestel in post T getekend door Theo Bovens.
(Klik op de tekening voor een vergroting en scroll dan door de tekening om alle details te bekijken)

Post I

Post I stond aan de westzijde van het emplacement bij km. 4.525.

     

Het meerrijige stelknoptoestel in post I d.d. 17 november 1976.
(Foto's: Wim Vos)


     

Details van het meerrijige stelknoptoestel in post I d.d. 17 november 1976.
(Foto's: Wim Vos)


     

Details van het meerrijige stelknoptoestel in post I d.d. 28 september 1981.
(Foto's: Wim Vos)

Klik hier om de tekening van het toestelaanzicht in post I afkomstig uit het BVS te openen.


Een tekening van het bedieningstoestel in post I getekend door Theo Bovens.
(Klik op de tekening voor een vergroting en scroll dan door de tekening om alle details te bekijken)

Post II

Post II was in hetzelfde gebouw als de posten T en III gevestigd.
Vanuit deze post werden de wissels naar de verdeelsporen 3w t/m 20w bediend.

     

Het interieur van post II d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)


     

Het heuveltoestel in post II d.d. 12 oktober 1980.
(Foto: J.G.C. van de Meene)

Klik hier om de tekening van het toestelaanzicht in post II afkomstig uit het BVS te openen.

Post III

Post III was in hetzelfde gebouw als de posten T en II gevestigd.
Vanuit deze post werden de wissels naar de verdeelsporen 21w t/m 38w bediend.

     

Het interieur van post III d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)



Het heuveltoestel in post III d.d. 12 oktober 1980.
(Foto: J.G.C. van de Meene)


     

De sporentafel voor de automatische bediening van de wissels 111, 113, 114 en 116 in post III d.d. 12 oktober 1980.
(Foto's: J.G.C. van de Meene)

Klik hier om de tekening van het toestelaanzicht in post III te openen (bestandsgrootte 142 kB).

In de posten II en III waren ook de bedieningstoestellen voor de railremmen geplaatst.


De bedieningstoestellen voor de railremmen in post III d.d. 17 november 1976.
(Foto: Wim Vos)

Post IV

Post IV stond aan de oostzijde van het emplacement bij km. 6.125; deze post stond sinds de aanleg van de tunnel in de snelweg A10 onder het emplacement op een betonnen voet.
In deze post stonden een meerrijig stelknoptoestel voor de bediening van de wissels en seinen op het goederenemplacement en een AR - toestel voor de bediening van de wissels en seinen in de hoofdsporen Amsterdam - Muiderpoort = Weesp.


Post IV d.d. 17 november 1976.
Aan de post waren twee lampen aangebracht waarmee werd aangegeven of de trein richting Weesp of Duivendrecht Aansluiting moest vertrekken.
(Foto: Wim Vos)



     

Het meerrijige stelknoptoestel in post IV d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)


     

Het AR - toestel in post IV d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)



Een detail van het meerrijige stelknoptoestel in Post IV d.d. 17 november 1976.
(Foto: Wim Vos

Klik hier om de tekening van het toestelaanzicht van het meerrijige toestel in post IV te openen en hier om de tekening van het toestelaanzicht van het AR - tableau in post IV afkomstig uit het BVS te openen.


Een tekening van het bedieningstoestel in post IV getekend door Theo Bovens.
(Klik op de tekening voor een vergroting en scroll dan door de tekening om alle details te bekijken)

Post V

Post V stond aan de oostzijde van het emplacement bij km. 6.361.


Post V d.d. 17 november 1976.
(Foto: Wim Vos)


     

Het meerrijige stelknoptoestel in post V d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)


     

Details van het meerrijige stelknoptoestel in Post V d.d. d.d. 17 november 1976 (links) en 28 september 1981 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)


     

Details van het meerrijige stelknoptoestel in Post V d.d. 28 september 1981.
Op de knoppen in de velden 107 en 207 zijn versperringsknoppen aangebracht.
(Foto's: Wim Vos)

Klik hier om de tekening van het toestelaanzicht in post V afkomstig uit het BVS te openen.


Een tekening van het bedieningstoestel in post V getekend door Theo Bovens.
(Klik op de tekening voor een vergroting en scroll dan door de tekening om alle details te bekijken)

Het heuvelbedrijf

Het heuvelen vond plaats vanaf de sporen 24o t/m 32o.
Voordat het heuvelen kon beginnen werden de afloopjes door een knuppelaar losgekoppeld.
Hierna werd het rangeerdeel door een diesellocomotief van de serie 2200 opgedrukt totdat de eerste wagen op de kop was waarna het rangeerdeel moest stoppen. Als het heuvelsein uit de stand stop kwam werd het rangeerdeel met een heel lage snelheid over de heuvel gedrukt.
Op de posten II en III werkten twee seinhuiswachters aan de aflooptoestellen; tevens waren hier twee remmers werkzaam die elk twee rembruggen moesten bedienen.
Deze railremmen werkten met waterdruk die met behulp van electrische pompen werd opgevoerd.

Op de aflopende helling van de heuvel lagen de snel omlopende geïsoleerde wissels 111, 113, 114 en 116 die aan de hand van het heuvelbriefje voorgeprogrammeerd werden.
In de sporentafel werd de volgorde van de aflopen met stoppen ingesteld.
Zodra een afloop het geïsoleerde wissel was gepasseerd liep het wissel om voor de volgende afloop.
De aflopen volgden elkaar zo snel op dat een handmatige bediening hier niet mogelijk was.

Op de heuvel waren twee postjes geplaatst waarmee de voorman - rangeerder de heuvelseinen kon bedienen.

Voor alle bijzonderheden over heuvelproces klik hier.

     

Het heuvelen d.d. 12 oktober 1980. (Foto: J.G.C. van de Meene) (links) en het heuvelen in de winter van het jaar 1956. (Foto: L. Hessels) (bron: Het Utrechts Archief) (rechts).
De sik op het niet gebruikte heuvelspoor dient voor het bijdrukken van wagens die na afloop van het heuvelproces moeten worden bijgedrukt.


     

Het heuvelsein ZZ24-27 d.d. 14 mei 1974 (links) en het heuvelsein ZZ14 d.d. 17 november 1976 (rechts).
(Foto's: Wim Vos)



De twee postjes op de heuvel d.d. 17 november 1976.
(Foto: Wim Vos)


     

De stelknoptoestellen in de heuvelposten 1 en 2 d.d. 17 november 1976.
(Foto's: Wim Vos)

De railremmen


Eén van de railremmen.
(Bron: Het Geheugen van Nederland).

Zoals al eerder vermeld lagen er in de afloopsporen een aantal railremmen.
Deze railremmen werkten op waterdruk (hydraulisch); deze waterdruk werd opgewekt door een aantal installaties die waren geplaatst in de kelder van post T.

.

     

     

     

De installaties zoals nog steeds aanwezig in de kelder van post T.
(Foto's: Mark Grootendorst)


Alle bijzonderheden en de bedieningshandelingen worden hier beschreven.

Met ingang van 16 september 1990 is de klassieke beveiliging te Watergraafsmeer vervallen en is de beveiliging van een gedeelte van dit station een onderdeel geworden van de NX/CVL beveiliging bediend vanuit Amsterdam CS.

In de huidige situatie wordt het terrein gebruikt als een opstelterrein voor binnen- en buitenlandse treinen; deze treinen worden hier ondermeer gereinigd.

Voor meer informatie over het station Watergraafsmeer en de andere goederenstations in Amsterdam verwijzen u graag naar het boek Amsterdam Goederen geschreven door Hans Kaas uitgegeven door de Stichting Rail Publicaties ISBN 90-71513-24-6.

Voor een beschrijving van het station Amsterdam Muiderpoort klik hier.
Voor een beschrijving van het station Amsterdam Rietlanden klik hier.
Voor een beschrijving van de post Duivendrecht Aansluiting klik hier.
Voor een beschrijving van het station Weesp klik hier.

Een treurig einde van de oude post T.

Post T op de Watergraafsmeer is afgelopen weekend, (12-12-2025 t/m 14-12-2025) vlak voor de indienststelling van de centrale beveiliging bij de oostelijke bundel, gesloopt.
ProRail zag er blijkbaar niets in om dit kenmerkende gebouw te bewaren en een functie te geven.
Ook de unieke waterpompinstallatie (die ooit de railremmen aandreef) en nog in volle glorie aanwezig was, is eruit gerukt en als schroot afgevoerd.
Met de sloop van post T zijn alle karakteristieke fraaie seinhuizen op de Watergraafsmeer inmiddels helaas verdwenen.

Nederland en industrieel erfgoed,laat maar….

Informatie: Mark Grootendorst     Foto's: Kees Mooij

     


Het trieste einde van post T.


Terug naar Home Terug naar seinhuizen